Prebiyotik ve Probiyotiklerin Sağlığımızdaki Yeri

Dünya ve ülkemiz çok zor bir dönemden geçiyor. Bu dönemin sonlarına yaklaşırken son üç ay içinde hayatımızda değişen çok şey oldu. Koronavirüs öncesi ve sonrası diye bir milat var hayatımızda. Bu virüse karşı yapılan bütün açıklamalar ve bilgilendirmeler sosyal mesafe kuralına uyarak, izolasyon kurallarını uygulayarak ve temas olmadan, kişisel hijyen kurallarına sıkı dikkat edilerek virüse yakalanma riskimizi en aza indirmek yönünde idi. Evet ülke olarak çok disiplinli ve sistematik, güçlü sağlık alt yapısı ve sağlık çalışanlarımızla bugünlere geldik… Uzmanların bütün bu bilgiler ile birlikte sağlıklı beslenme, dengeli uyku ile vücudumuzun bağışıklık sistemimizi ayakta tutacağımızı da dile getirdiler. Sağlıklı beslenme içerisinde bir grup besinler var ki aslında toplum olarak tükettiğimiz ama içeriğini, ne kadar kıymetli ve sağlığımızı koruyucu etki yaptığını bilmiyoruz. İşte o besinlerin bir de faydalarından bahsederek daha bilinçli, düzenli ve sağlıkla tüketelim… Probiyotikler ve Prebiyotikler…
Gıda teknolojisindeki bütün değişim ve yenilikler ile hijyenik yaşam, beslenme alışkanlıkların çok ciddi şekilde değişmesi, çevresel etkiler, aşırı ilaç kullanımlarıyla bağırsak florasındaki dengelerin bozulması sonucu; iltihabi bağırsak hastalıkları, mide rahatsızlıkları, sindirim şikayetleri, kalın bağırsak kanser hastalıklarındaki artışı birlikte getirmiştir.
PROBİYOTİKLER
Probiyotik ürünler, insanlığın eski çağlardan beri sofrasında olan yiyecekler. Eski Roma döneminde bağırsak hastalıklarında mayalanmış süt tüketilmesi çok yaygındı. Türk kültüründe de yüzyıllardır yoğurt, kefir gibi hem beslenme amaçlı hem de sindirim sistemi rahatsızlıklarında kullanılmıştır.
Bilindiği gibi yararlı ve yararsız mikroorganizmalar vardır. Probiyotikler, yararlı canlı mikroorganizmalar grubunda yer alır. Tam tanımı olarak da yeterli miktarda vücuda alındığında insan sağlığını olumlu yönde hem sindirim hem fizyolojik olarak yarar sağlayan canlı olma özelliğini kaybetmeyen mikroorganizmalardır. Bir başka açıdan dile getirecek olursak probiyotikler; bağırsak sisteminin mikrobiyal dengesini düzenleyerek insan sağlığında faydalı tesirlere sahip canlı mikrobiyal katkılardır. Bütün bunlarla birlikte probiyotikler grubu insan ve hayvan sağlığını güçlendiren ve gıda yem ya da gıda katkı maddelerine ilave edilen mikrobiyal ilaçların tümünü içine almaktadır.
Probiyotik mikroorganizmaların en önemli grubu laktik asit bakterileridir. Bu laktik asit bakterilerinden en yaygın olarak kullanılan probiyotik mikroorganizmalar ise; Bifidobacterium ve Lactobacillus türleridir. Bu mikroorganizmaları detaylı bir şekilde aşağıda görebilirsiniz. Probiyotik olarak aldığınız ürünlerde en azından bu yararlı probiyotikler bakımından zengin olduğunu kontrol edebilirsiniz…
1- Laktobasilli
L. asidophilus, L. casei, subsp. rhamnosus, L. Delbrueckii subsp. bulgaricus, L. reuteri, L. brevis, L. cellobiosus, L. curvatus, L. fermentum, L. plantarum
2- Bifidobakteria
Bifidobacterium lactis DN-173010, B. bifidum, B. infantis, B. adolescentis, B. longum, B. animalis, B. thermophilum
3- Mayalar
Saccharomyces boulardii, S. cerevisiae
Gram pozitif koklar
Lactococcus lactis subsp. cremoris, Streptococcus subsp. thermophilus, Enterococcus faecium, S. diacetylactis, S. intermedius
Probiyotik Kaynakları sınıflandırmak gerekirse;
Fermente süt ürünleri, Geleneksel Fermente Bitkisel Ürünleri, Geleneksel Fermente Et Ürünleri, Geleneksel Fermente Besinler Ticari Probiyotik Besinler, İlave edilerek elde edilen diğer besinler sütlü tatlılar, meyve sebze suları, kahvaltılık tahıllar ve tahıl ürünleri, içecekler, bebek formülleri…
Fermente Süt Ürünleri
Yoğurt, Kefir, Ayran, Peynir
Probiyotik olarak nitelendirdiğimiz bu fermente süt ürünleri; süte oranla niasin, folik asit, pantotenik asit, biotin B6 ve B12 gibi B grubu vitaminler bakımından daha zengindir. Vücut tarafından sindirilebilirlikleri yüksektir. Kalsiyum ve minerallerin bağırsakta emilim oranları artar. Ayrıca proteolitik aktiviteyi artırır, oluşturduğu asidite ile patojen (zararlı) bakterilere karşı koruma sağlar.
Fermente Bitkisel Ürünler
Boza, Turşu, Tarhana, Şalgam, Sirke, Hardaliye, Pastörize edilmemiş sofralık zeytin
Fermente Et Ürünleri
Fermente sucuk, jambon, pastırma, tütsülenmiş etler, kurutulmuş/tuzlanmış et ürünleri laktik asit fermantasyonu ile L.plantarum, L.sakei, L.curvatus, L.rhamnosus GG, L.acidophilus, L.paracasei, L.casei, Bifidobakterium lactis bakterileri açığa çıkar.
Probiyotiklerin Sağlığa Faydaları
Probiyotiklerin başlıca faydası bağırsakları ve mideyi saran mukusun kalınlığını ve oluşabilecek zararlara karşı mukavemetini arttırır. Böylece enfeksiyon veya iltihaba neden olabilecek zararlı bakterilerin azaltılmasına, baskılanmasına yardım ederek mide ülseri oluşumunu engeller. Bağırsak florasının bozulmasıyla ortaya çıkan; enfeksiyonların ve antibiyotiklerin neden olduğu ishal, kabızlık, irritabl bağırsak sendromu, enflamatuar bağırsak hastalığı, kolon kanser, crohn hastalığı, ülseratif kolit tedavisinde ve önlenmesinde yardımcı olur.

• Bağırsakta yer alan patojen mikroorganizmaları baskılar ve çoğalmalarını önler.
• Vücutta biriken toksik maddelerin ve karsinojenlerin vücuttan atılmasını sağlarlar.
• Çocuklar için güvenlidir. Probiyotik ürünler çocukluk çağında görülen viral kaynaklı ishallerde, ürogenital enfeksiyonlarda çok etkilidir.
• Çocuklarda alerjik hastalıklarda güvenle kullanılabilir.
• Probiyotik kullanan çocuklarda karın ağrısı ve huzursuzluk daha az sıklıkta görülmektedir.
• Yapılan klinik çalışmalarda probiyotik ürün kullanan bebek ve çocuklarda, antibiyotik kullanımına daha az gereksinim duyulduğu ortaya çıkmıştır.
• Probiyotikler, erken doğan bebekleri (premature) hastane enfeksiyonlarına karşı korurlar.
• Hamile anneler, hamilelikleri boyunca ve emzirme dönemlerinde probiyotik almaya devam ederlerse çocuklarında atopik egzama riski %50 azaldığı gözlenmiş, ayrıca alerjik ve enfeksiyon kaynaklı hastalıklara karşı korurlar. Hamilelere probiyotik ürün ile beslenmeleri tavsiye edilmelidir.
  PREBİYOTİKLER
  Prebiyotik, kalın bağırsağa kadar sindirime uğramadan ulaşabilen ve orada bazı bakteri tür veya bakteri türlerinin artmasını ve onların aktivitesini uyararak, insan sağlığını olumlu yönde etkileyen besinlere denir. Bu besinler ince bağırsaklarda sindirime uğramayan besinlerdir. Prebiyotik gıda; içerisinde prebiyotik bileşenler içeren gıda demektir. Prebiyotik bileşenler büyük çoğunlukla karbonhidrat yapıdadırlar. Probiyotik bakterilerin bir nevi yiyeceği, onların çoğalmalarını sağlayan, onların daha etkin aktivite göstermelerine teşvik eden ürünlerdir diyebiliriz. Probiyotik ve prebiyotik arasında böyle önemli bir ilişki vardır. Prebiyotiklerin varlığı ile bağırsak florasında bakterilerin metabolik aktivitesi sonucu fermentasyona uğraması ile patojen yani zararlı bakterilerin çoğalması engellenir.
  Prebiyotikler
  Frukto-oligosakkaritler (FOS), İnulin, Galakto-sakkaritler, Laktuloz, Laktilol, Sorbitol
  Bu maddeler mide asidine ve gastrointestinal sistemdeki enzimlere direnç göstererek hidrolize olmadan ve ayrışıma uğramadan kalın bağırsağa gelirler. Kalın bağırsakta bakteriyel metabolizma ile parçalanırlar.
  Prebiyotik Doğal Yiyecekler
• Meyveler; muz, elma, çilek, enginar, kuşkonmaz
• Sebzeler; hindiba, enginar, yer elması, kuşkonmaz, kereviz, soğan, sarımsak, pırasa, domates, hardal bitkisi
• Kuru baklagiller; Fasulye, mercimek, bezelye, nohut, soya fasulyesi
• Tam tahıllar; tam buğday, arpa, çavdar, yulaf, karabuğday, kepekli pirinç
• Yağlı tohumlar-kuruyemişler; keten tohumu, badem ve ceviz
  Prebiyotik eklenerek zenginleştirilen yiyecekler
• Bisküviler
• Bebek Formulaları (Tıbbi amaçlı mamalar)
• Ekmekler, unlu mamüller
• Kahvaltılık tahıllar
• Yoğurtlar, diğer süt ürünleri
• Çikolatalar, şekerlemeler
• Ekmek üstüne sürülen margarinler
• Soslar
• İçecekler (meyve suları, kahve, kakao, alkolsüz içecekler)
  Prebiyotiklerin Sağlığa Faydaları
• Prebiyotiklerle beslenmek, sindirim sistemimiz gelişimini ve görevi için vazgeçilmezdir. Ayrıca antioksidan kapasiteleri de yüksektir.
• Bağırsakta probiyotiklerin (yararlı bakterilerin) gelişiminde önemli rol oynarlar.
• Kısa zincirli yağ asitlerinin üretilmesiyle ve zararlı bakterilerinin reaksiyonlarını baskılayarak kolon kanseri riskinin azalmasında önemli bir etki yapar.
• Bağırsak pH’ını düşürerek magnezyum, demir iyonları ve kalsiyum minerallerinin çözünmesini ve emilmesini arttırırlar.
• Uzun süre düzenli tüketilmesi sonucunda kemik yoğunluğunu arttırarak osteoporoz (kemik erimesi) riskini azaltırlar.
• Yaşlı kişilerde bağırsak florasında zararlı bakterilerin sayısı çoğalmış, Bfidobacterium sp. azalmış ise kabızlık sorunları ortaya çıkar. Prebiyotik beslenme ile bu kabızlık sorunları giderilebilir.
• Bebeklerde yine prebiyotik beslenmeye dikkat edildiğinde gıda alerjilerini önlemede etkili olur.
  Beslenmenizde prebiyotik besinlere ve probiyotik olarak zengin yiyeceklere özellikle dikkat ederek ve düzenli tüketmeye çalışın.
  Sağlıkla kalın…
  KAYNAKLAR
  1- Doç. Dr. Büyüktuncer Demirel , Z., Pre ve Probiyotik Olarak Kullanılabilecek Besinler Sağlık Üzerine Etkileri. Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü.
  2- Molbay, D., Çekin, M.D., Probiyotiklerin ve Prebiyotiklerin Önemi. Türk Aile Hek. Derg. 1999; 3 (3-4):85-88.
  3- Uymaz, B., Probiyotikler ve Kullanım Alanları. Pamukkale Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi. Cilt 16, Sayı 1, 2010, Sayfa 95-104. Sağlık Bakanlığı, Etlik İhtisas Eğitim ve Araştırma Hastanesi, 06210, Ankara
  4- Kutlu, T., Pre ve Probiyotikler. Turk Arch Ped 2011; 46 Özel Sayı: 59-64. İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi, Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı, Gastroenteroloji Hepatoloji ve Beslenme Bilim Dalı, İstanbul, Türkiye
  5- İlkgül, Ö., Modern tıpta prebiyotikler ve Probiyotikler . Ulusal Cerrahi Dergisi. Cilt 21, Sayı 1, 2005 OCAK-ŞUBAT-MART. ISSN 1300-0705 s. 47-50
  6- Özyurt V. H., Ötles, S., Prebiyotikler: Metabolizma İçin Önemli Bir Gıda Bileşeni. Akademik Gıda 12(1) (2014) 115-123. Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi, Gıda Mühendisliği Bölümü, 35100 Bornova, İzmir
  7- Dyt. Şahin, A. N., Yetişkin Bireylerde Psikobiyotik Özellik Gösteren Probiyotik Besinlerin Tüketimi ve Mental Sağlık Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. Yüksek Lisan Tezi, Başkent Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Beslenme ve Diyetetik Anabilim Dalı. 2018 Ankara
  8- Özden A., Probiyotik “Sağlıklı Yaşam İçin Yararlı Dost Bakteriler”. Güncel Gasroloji Dergisi. Mart 2013.s:22-38
  9- https://www.medikalakademi.com.tr/probiyotik-nedir-hangi-besinlerde-bulunur-faydalari/

Yazar

Naciye Polat