Dijital İletişim Çağında İnfluencerlar ve Kanaat Önderliği / Dr. Feyza Ünlü Dalaylı
Sizce, teknolojik gelişimler, iletişimde ne tür bir dönüşüm yaşatıyor?
İlk olarak Marshall McLuhan ile konuya başlamak gerektiği düşüncesindeyim. Çünkü ilk olarak McLuhan’ın döneminde ortaya çıkmaya başlayan teknolojik gelişmeler, iletişimsel açıdan önemli bir heyecan oluşturmuştur. Hatta ortaya çıkan yeni iletişim araçlarının insanların uzantısı olduğu düşünülmüş ve McLuhan bugün bile hâlâ üzerinde düşündüğümüz tarihî “Araç mesajdır.” cümlesini kurmuştur. Açıkçası ben bu tezi yazmadan önce ilk olarak bu cümle üzerine düşündüm. Belki kendi döneminde McLuhan çok daha farklı düşüncelerle bu cümleyi kurmuştur ancak bence bugün bütün iletişim araçları kendi içerisinde bir mesajı barındırmaktadır. Çünkü her iletişim aracının sağladıkları ve gerçekleştirdikleri birbirinden farklıdır. Bu durum da pek tabi olarak iletişim alanında pek çok değişim ve dönüşümün ortaya çıkmasını sağlamaktadır. Örneğin Web-1 teknolojilerinden Web-2 teknolojilerine geçiş aşamasında internet mecrasında interaktif görüşmeler arttı. Zaman içerisinde sosyal medya araçları, bloglar, vloglar vb. ortaya çıktı ve insanlar artık yüz yüze iletişim yerine bu tarz ortamları tercih etmeye başladı. Hatta insanlar bugün bir kafe ya da bir restoranda otururken bile ellerinde akıllı telefonları bulunmaya devam ediyor ve birbirlerine yine internet mecrasında gördükleri bir şeyden bahsediyorlar. Bugün artık bireylerin neredeyse sosyal medya ortamı dışında konuşacak çok fazla bir konusu kalmamış gibi görünüyor. Ya sosyal medya ortamlarındalar ya da oradan bahsediyorlar. Bence bu durum iletişimi başkalaştırdı, artık yeni bir iletişim biçimi ortaya çıktı. Zaman içerisinde bu dönüşümün yüz yüze iletişimi kullanılamaz hale getirebileceğinden endişeliyim. Hatta teknolojik dönüşüm sonrasında bana göre klasik iletişim kuramları, içinde bulunduğumuz durumu açıklamak için yetersiz hale gelmiştir. O nedenle artık bu yeni ortamı anlayabilmek için ya yeni teoriler oluşturmalı ya da var olan teorileri adapte edebilmeliyiz. Diğer türlü, içinde bulunduğumuz durumu anlamak zorlaşacaktır. Bugün artık bireyler iletişim kurmuyorlar, adeta “veri alışverişinde” bulunuyorlar. Amaç bir şeyi bir yere transfer etmek gibi görünüyor. Çünkü derinlikli ve uzun uzadıya görüşmeler, sohbetler bitme noktasına geldi. Ki zaten bu sohbetler teknolojinin esiri olan bu yüzyılın insanını bunaltıyor…
Dijital dünyadaki teknolojik gelişmelerin ortaya çıkardığı problematiklerden birisi, kanaat önderleri yerine ikame edilen “influencer”lar… Yaptığınız çalışmaya göre influencerlar entelektüel fikir paylaşımından öte, tüketim unsurlarını ön plana çıkartan bir yapılanma içindeler. Yapay zekâ, dijital avatarlar, tüketim liderliği, bu konunun popüler cepheleri. Bu konudaki düşüncelerinizi alabilir miyiz?
Ben araştırmamı yapmadan önce, çevremdeki pek çok kişinin takip ettikleri influencerların yönlendirmeleriyle hareket ettiklerini gördüm. Örneğin bir ihtiyacını gidermek için alışveriş yapacak, “Şu influencer, şunu tavsiye etmişti; onu alayım.” diyor. Kilo verecek, “Bu infleuncer, bu konuda şöyle bir yönlendirmede bulunmuştu.” diyor. Evini dizayn ettirecek, “En son takip ettiğim influencer, şuradan şunları almamı tavsiye etmişti.” diyor. Bu ve benzeri örnekleri arttırmamız her alan için mümkündür. Sağlık, kültür, eğitim, sanat, alışveriş vb. hemen her alanda sosyal medya araçlarında devamlı paylaşımlar yapan influencerlar var ve bunları takip eden kişiler onların dediklerini önemsiyor. Günlük yaşamda farkına vardığım bu durum bana kitle iletişim kuramcılarının temelini oluşturan Paul Lazarsfeld tarafından ortaya atılmış olan “kanaat önderi” kavramını hatırlattı. O dönemde kanaat önderi denilen şey aslında temelde entelektüel açıdan bilgi alınan, fikirleri önemsenen, alanının uzmanı kişilerdi. Ancak bugün sanki bilgisine başvurulan uzman kişilere ihtiyaç yok da hap gibi bilgi sunan influencerlar yeterli gibi göründü bana. Çünkü Pierre Bourdieu ve Jean Baudrillard gibi teorisyenlerin dediği gibi bu yeni toplum modeli “tüketim toplumudur” ve tüketim üzerine yaşamını sürdürür. Burada tüketim denildiğinde aklınıza gelebilecek her şeyi düşünebilirsiniz. Hatta insanoğlu o kadar fazla tüketimin esiri oldu ki geleneksel değerleri de tüketmeye başladı. Bu nedenle biz bugün iletişimin dönüşümünden bahsediyoruz. Çünkü artık dijital avatar influencerlar ve yapay zeka var. İnsanın ürettikleri bugün insanı yönlendirir hale geldi. Örneğin ilk olarak Miquela Sousa ile tanıştığımız dijital avatar influencerlar zaman içerisinde artıyor. Bunları takip eden kitle de artıyor. Bunların takipçileri adeta onlar bir insanmış gibi onların dediğini önemsiyor, onların giydiğini giymek istiyor. Onların da aslında bir kişi tarafından yapılmış olduğunu hiç hesaba katmıyor. Kişiler artık düşünmek yerine devamlı olarak bir şeyler yapıyorlar. Adeta düşünce durmuş gibi. Konular, kişiler hızlı bir şekilde tüketiliyor ve hemen yerlerini başka şeyler alıyor. Tüketimin hızına yetişmek mümkün değil. Bu nedenle bugün Influencerlar ve dijital avatarlar var. Mutlaka yarın başka ve daha ileri boyuttaki şeyler olacak.
Gerçek iletişimden kastınız nedir? İnsan yüreğine dokunmak mı, faydalı olmak mı? Bu anlamda gerçek iletişim nedir, sözde iletişim nedir?
Aslında gerçek iletişimden yola çıkarken teknolojinin hiç olmadığı yerleri temel aldım. Arada herhangi bir araç olmadan kişilerin yüz yüze kurdukları iletişim temelde gerçek iletişimdir. Bir de iletişimciler ve konuyla ilgilenenler mutlaka bilir, literatürde bir iletişim diyagramımız vardır. Oldukça temeldir. Lisansta iletişime giriş dersinin ilk konuları arasındadır. Bu diyagrama göre, iletişim iki taraf arasında gerçekleşir. Mesajı kodlayan kişiye gönderici deriz, mesajın muhatabı da alıcıdır. İletişim temelde bu şekilde iki taraf arasında gerçekleşir. Örneğin, alıcı göndericiye yanıt verdiğinde iletişimi başlatan gönderici olduğu için bu duruma geri bildirim deriz. Gerçek iletişim, alıcı ve göndericinin belli olduğu iletişim biçimidir. Ancak çalışmamda sözde iletişim dediğim, teknolojik ortamda oluşan iletişim böyle değil. Yani bence buna “dijital iletişim” de denebilir. Çünkü bu iletişim türünde taraflar net bir şekilde birbirlerini tanımayabilir. Hatta karşısında gerçekten birinin olup olmadığı da önemli değildir. Ne gönderici ne de alıcı nettir. Net olan yalnızca herkesin mesajlarını attığı bir mecranın olduğudur. Bu mecrada bireyler herhangi bir alıcı, düşünmeden mesajlarını kodlar. Çünkü net bir amaçları yoktur. Buna karşılık, gerçek iletişimde temel bir amaç vardır. Hatta amaç mesajın kodlanması için gerekçe oluşturmaktadır. Sosyal medya ortamında amaçlar değil amaççıklar vardır; alıcı değil, belirsiz alıcılar vardır; gönderici değil, pek çok göndericiler vardır. Mesajlar da net ve açık değildir. Dolayısıyla bence bu iletişim bizim bildiğimiz gerçek-temel-geleneksel, nasıl derseniz deyin bu türden farklıdır, yeniden tanımlanmalıdır ve anlaşılmalıdır. Dolayısıyla ben bu iletişimi bildiğimiz iletişimden ayırmaktan yanayım.
Kanaat önderi ve influencer arasındaki ilişkiye dair neler söylenebilir?
İlk olarak benim teorim bugünün tüketim toplumunda artık entelektüel, alanın uzmanı, tecrübeli bir kanaat önderi yerine “tüketim elçilerinin” olmasının tercih edildiği yönündedir. Dolayısıyla bana göre bugünün kanaat önderleri influencerlardır. Çünkü artık alanın uzmanlarından daha fazla onların görüşleri önemseniyor. Onlar tek bir cümleleriyle satın aldırma, görüş değiştirtme, bir yerden bir yere götürme gücüne sahipler. Düşünün lütfen! Bugün bu kadar güçlü olan hangi alanda, kimler var? Hatta dikkat ederseniz sosyal medya ortamında örneğin bazı akademisyenler, doktorlar, psikologlar, diyetisyenler bile influencer gibi davranma eğilimi gösteriyorlar. Tabi burada popüler olmak isteyenlerden bahsediyoruz. Hatta sosyal ağlarda influencer davranış biçimi bile oldukça belli. Benim görüşme yaptığım influencerların neredeyse hepsi ve takipçilerinin de önemli bir bölümü onların “kanaat önderi” olarak görüldüğünü doğrulamaktadır. Bugünün kanaat önderleri influencerlardır diyebiliriz. Kelime anlamı olarak influencer “etkileyen” demektir. Yani isimlerinin gereğini en iyi şekilde yerine getirmektedirler. Bu kişiler etkilemeyi temel alan ve tüketime teşvik eden kanaat önderleridir.
Diğer Röportajlar
